Meer dan 350 mensen woonden op woensdagavond 11 oktober in Bozar de presentatie bij van Rwanda, mijn verhaal van Johan Swinnen. Het aantal frequent flyer miles in de zaal was eerder aanzienlijk. Diplomaten maken de wereld van nabij mee. Soms zien ze ook het ware gelaat van de geschiedenis, zoals ere-ambassadeur Swinnen in Rwanda, ruim twintig jaar geleden.

Heel fraai is dat gelaat niet. Meer dan 500 bladzijden lang beschrijft Johan Swinnen minutieus hoe de omstandigheden ontstaan waarin de genocide in 1994 heeft plaatsgevonden. We weten tot vandaag niet exact hoeveel mensen daarbij het leven verloren. Men schat tussen de 500.000 en 1 miljoen. Onder hen 22 Belgen: twaalf burgers en de tien para’s die de eveneens vermoorde Rwandese eerste minister Agathe moesten ontzetten.

De tragedie wordt eigenlijk nog groter als je leest hoe Swinnen en zijn collega’s met volle overgave proberen om de explosie van geweld af te wenden. Hoe kan je zo’n warboel onder woorden brengen? Elke vereenvoudiging is een leugen. Elk feit roept nieuwe vragen op. Een mens zou voor minder cynisch worden – en dan hebben wij nog het onuitsprekelijke geluk om geboren te zijn op de juiste plaats.

In de tien jaar dat ik met Johan Swinnen aan het boek heb gewerkt, heeft hij mij echter duidelijk gemaakt dat dit geen reden is geweest om de hoop in de mensheid te verliezen. In elke diplomaat zit een schrijver. De ‘patroonheilige’ van de schrijvende diplomaten is Nobelprijswinnaar literatuur Saint-John Perse, in het gewone leven Alexis Leger geheten. In Johan Swinnen zit heel wat Saint-John Perse. Die laatste maakte prachtige gedichten waarin hij het in bedekte termen over macht heeft, de machteloosheid van de mens en onze verantwoordelijkheid om trots door te gaan ‘onder de last van de eeuwigheid’, zoals hij in Amers schreef, net na de Tweede Wereldoorlog.

Daardoor wordt Rwanda, mijn verhaal een nog belangrijker boek. Na de val van de Muur is alles veranderd. De genocide in Rwanda is voor ons een van de kantelpunten in die ontwikkeling. We moeten Johan Swinnen dankbaar zijn dat hij zo uitgebreid zijn ervaringen beschrijft. Hij helpt ons om beter na te denken over onze plek in de geschiedenis, onze rol als Europeanen en hoe we moeten omgaan met buitenlandse conflicten die in onze tijd wel heel dichtbij zijn gekomen.

 

Harold Polis.